Od Autora
Każda dziedzina wiedzy posługuje się własnym językiem. Kosmetologia nie jest tu wyjątkiem. W kolejnych rozdziałach tej książki pojawiają się pojęcia, które dla specjalistów są oczywiste, lecz dla wielu Czytelników mogą być nowe lub nie do końca zrozumiałe. Jednocześnie ich znajomość ułatwia zrozumienie, dlaczego poszczególne oleje różnią się składem, właściwościami i zastosowaniem.
Dlatego przed właściwą treścią książki zamieściłem Słownik pojęć podstawowych. Nie jest on podręcznikiem kosmetologii ani biochemii. Zawiera jedynie te terminy, które najczęściej pojawiają się na kartach Opowieści o olejach i których wyjaśnienie może ułatwić lekturę. Są to jednocześnie pojęcia, które warto zapamiętać, ponieważ stanowią podstawy świadomej pielęgnacji i pomagają lepiej rozumieć skład, działanie oraz skuteczność kosmetyków - nie tylko podczas czytania tej książki, ale również na co dzień.
Świadomie pominąłem wiele specjalistycznych nazw związków chemicznych i procesów biologicznych. Tam, gdzie było to potrzebne, zostały one omówione w odpowiednich rozdziałach książki. Tam gdzie tych wyjaśnień zabrakło a wzbudzą one ciekawość Czytelnika skierowałbym do innych, bardziej wyspecjalizowanych źródeł. Zadaniem tego słownika nie jest zastąpienie treści, lecz pomoc w jej lepszym zrozumieniu.
Mam nadzieję, że stanie się on praktycznym przewodnikiem, do którego będzie można wracać zawsze wtedy, gdy podczas lektury pojawi się nieznane lub zapomniane pojęcie.
Wersja rozszerzona słownika obejmuje również podstawowe pojęcia z zakresu kosmetologii, dermatologii i formulacji kosmetycznej, które pomagają lepiej rozumieć pielęgnację skóry, nawet jeśli nie odnoszą się bezpośrednio do olejów.
AHA (alfa-hydroksykwasy)
Grupa kwasów organicznych stosowanych w kosmetologii przede wszystkim do złuszczania i regulowania procesu odnowy naskórka. Do AHA należą między innymi kwas mlekowy i glikolowy; ich działanie zależy od stężenia, pH oraz czasu kontaktu ze skórą.
Antyoksydant
Antyoksydanty to grupa substancji, które neutralizują wolne rodniki, oddając im brakujący elektron i przerywając proces uszkodzeń. Dzięki nim spowalniamy starzenie skóry.
Najpopularniejsze antyoksydanty stosowane w kosmetykach to: witamina C, witamina E, niacynamid, ekstrakt z zielonej herbaty, ekstrakt z rozmarynu, koenzym Q10. Również olej z nasion malin, rokitnika, arganowy czy z dzikiej róży działają dzięki naturalnej zawartości antyoksydantów
Astaksantyna jest najsilniejszym z nich - ma znacznie większą zdolność neutralizacji wolnych rodników niż witamina C czy E. Doskonale chroni skórę przed promieniowaniem UV, redukuje zmarszczki, poprawia elastyczność i nadaje cerze zdrowy, promienny wygląd.
Antyoksydanty naturalne w olejach
Oleje roślinne mogą zawierać naturalne związki o działaniu antyoksydacyjnym, między innymi tokoferole, fitosterole i wybrane związki fenolowe. Ich obecność może wpływać zarówno na stabilność samego oleju, jak i na jego właściwości pielęgnacyjne.
Bariera hydrolipidowa
Bariera hydrolipidowa to cienka warstwa ochronna pokrywająca powierzchnię skóry. Tworzą ją przede wszystkim sebum, składniki potu oraz woda obecna w najbardziej zewnętrznych warstwach naskórka. Stanowi pierwszą linię obrony przed czynnikami środowiskowymi, ogranicza nadmierną utratę wody i pomaga utrzymać prawidłowe warunki dla naturalnego mikrobiomu skóry.
Prawidłowo funkcjonująca bariera hydrolipidowa sprawia, że skóra pozostaje elastyczna, odporna i mniej podatna na podrażnienia. Jej uszkodzenie może prowadzić do przesuszenia, uczucia ściągnięcia, zaczerwienienia oraz zwiększonej wrażliwości.
W książce pojęcie to pojawia się wielokrotnie, ponieważ jednym z najważniejszych zadań wielu olejów roślinnych jest wspieranie naturalnych mechanizmów ochronnych skóry i pomaganie w utrzymaniu sprawnej bariery hydrolipidowej.
Bariera skórna
Bariera skórna to określenie opisujące współdziałanie trzech elementów odpowiedzialnych za prawidłowe funkcjonowanie skóry: bariery hydrolipidowej, lipidów naskórka oraz mikrobiomu. Każdy z tych elementów pełni odrębną funkcję, jednak dopiero ich wzajemna równowaga zapewnia skuteczną ochronę skóry.
Osłabienie jednego z elementów wpływa na funkcjonowanie pozostałych, dlatego współczesna pielęgnacja coraz częściej koncentruje się na wspieraniu całego systemu ochronnego, a nie tylko pojedynczych jego części.
W książce pojęcie bariery skórnej pomaga zrozumieć, że skuteczna pielęgnacja polega na wspieraniu całego systemu ochronnego skóry, a nie tylko jednego z jego elementów.
BHA (beta-hydroksykwasy)
Określenie najczęściej odnoszone w kosmetologii do kwasu salicylowego, który wykazuje działanie keratolityczne i może przenikać do środowiska bogatego w lipidy. Stosuje się go między innymi w pielęgnacji skóry z tendencją do zaskórników.
Cement międzykomórkowy
Cement międzykomórkowy to mieszanina lipidów wypełniających przestrzenie pomiędzy komórkami warstwy rogowej naskórka. Można go porównać do zaprawy łączącej cegły w murze - komórki naskórka stanowią „cegły”, a cement międzykomórkowy odpowiada za ich szczelne połączenie.
Dzięki tej strukturze skóra skuteczniej zatrzymuje wodę i trudniej przepuszcza substancje drażniące oraz drobnoustroje. Gdy skład lub ilość lipidów ulega zaburzeniu, bariera ochronna staje się mniej skuteczna, a skóra szybciej traci wilgoć.
Wiele olejów roślinnych zawiera kwasy tłuszczowe, które wspierają utrzymanie prawidłowego składu lipidów naskórka. Dlatego pojęcie cementu międzykomórkowego pomaga zrozumieć mechanizm działania wielu opisywanych w książce olejów.
Ceramidy
Grupa lipidów stanowiących istotny składnik cementu międzykomórkowego warstwy rogowej. Wspólnie z cholesterolem i kwasami tłuszczowymi uczestniczą w utrzymaniu szczelności bariery naskórkowej i ograniczaniu utraty wody.
Cholesterol skóry
Lipid obecny w warstwie rogowej naskórka, gdzie wraz z ceramidami i kwasami tłuszczowymi współtworzy strukturę bariery skórnej. Jest naturalnym składnikiem lipidów naskórka i uczestniczy w utrzymaniu ich prawidłowej organizacji.
Cykl odnowy naskórka
Cykl odnowy naskórka to proces, w którym komórki naskórka (keratynocyty) powstają w najgłębszej warstwie podstawnej, stopniowo przesuwają się ku powierzchni skóry, rogowacieją i ostatecznie złuszczają się z warstwy rogowej. Dzięki temu naskórek nieustannie zastępuje zużyte komórki nowymi i utrzymuje sprawną barierę ochronną.
U młodej, zdrowej skóry pełny cykl trwa początkowo około 4 tygodni. Z wiekiem ulega on wydłużeniu - po 50. roku życia może trwać ponad 6 tygodni. Wolniejsza odnowa sprawia, że na powierzchni dłużej zalegają martwe komórki, przez co skóra staje się bardziej matowa, szorstka i mniej promienna, a drobne uszkodzenia goją się wolniej.
W książce pojęcie to pomaga zrozumieć, dlaczego skóra dojrzała wymaga szczególnego wsparcia i dlaczego wiele olejów roślinnych, wspomagając regenerację oraz odbudowę bariery ochronnej, poprawia kondycję i wygląd naskórka.
Cykl okołodobowy (cyrkadyjski) skóry
Cykl okołodobowy (cyrkadyjski) skóry to naturalny, około 24-godzinny rytm biologiczny, w którym aktywność skóry zmienia się w zależności od pory dnia i nocy. Steruje nim wewnętrzny zegar biologiczny, zsynchronizowany przede wszystkim z cyklem światła i ciemności.
W ciągu dnia skóra pracuje głównie w trybie ochronnym: nasila się wydzielanie sebum, a bariera skuteczniej broni się przed promieniowaniem UV oraz czynnikami środowiskowymi. Nocą przeważa tryb regeneracji - wzrasta podział i odnowa komórek, zwiększa się ukrwienie oraz przepuszczalność naskórka, przez co rośnie także przeznaskórkowa utrata wody (TEWL).
W książce pojęcie to pomaga zrozumieć, dlaczego pora aplikacji kosmetyku ma znaczenie. Rano warto sięgać po preparaty chroniące i przeciwutleniające, natomiast wieczorem po oleje oraz składniki wspierające regenerację, które skóra wykorzystuje najlepiej podczas nocnej odbudowy.
Dezodoryzacja
Proces technologiczny stosowany podczas rafinacji, którego celem jest usunięcie lub znaczne ograniczenie substancji odpowiedzialnych za zapach i smak oleju. Może wpływać na profil naturalnych składników obecnych w surowym oleju.
Ekstrakcja rozpuszczalnikowa
Metoda pozyskiwania substancji z surowca przy użyciu odpowiedniego rozpuszczalnika. W przypadku olejów pozwala na wydajne odzyskiwanie frakcji tłuszczowej, ale otrzymany surowiec może różnić się od oleju uzyskanego wyłącznie metodą mechaniczną.
Elastyna
Białko włókniste obecne w macierzy zewnątrzkomórkowej skóry właściwej, odpowiadające za jej zdolność do rozciągania i częściowego powrotu do pierwotnego kształtu. Wraz z kolagenem wpływa na właściwości mechaniczne skóry.
Emolient
Emolient to substancja, która zmiękcza, wygładza i natłuszcza skórę. Tworzy na jej powierzchni delikatny film ochronny, ograniczający nadmierne odparowywanie wody i poprawiający komfort skóry. Nie nawilża bezpośrednio, lecz pomaga utrzymać odpowiedni poziom nawodnienia naskórka.
Do najważniejszych naturalnych emolientów należą oleje roślinne. Choć pełnią tę samą funkcję, różnią się szybkością wchłaniania, stopniem natłuszczenia oraz wpływem na poszczególne typy skóry. Właśnie dlatego ten sam olej może być idealny dla jednej osoby, a mniej odpowiedni dla innej.
Znajomość pojęcia emolientu ułatwia zrozumienie wielu opisów zamieszczonych w książce oraz wyjaśnia, dlaczego oleje są tak cennym elementem codziennej pielęgnacji.
Emulgator
Substancja ułatwiająca połączenie fazy wodnej i olejowej oraz stabilizująca powstałą emulsję. Rodzaj i stężenie emulgatora wpływają między innymi na konsystencję, trwałość i odczucie kosmetyku na skórze.
Emulsja
Układ kosmetyczny, w którym jedna ciecz jest rozproszona w drugiej w postaci drobnych kropelek. Najczęściej wyróżnia się emulsje typu olej w wodzie (O/W) oraz woda w oleju (W/O).
Epidermis (naskórek)
Najbardziej zewnętrzna warstwa skóry, zbudowana głównie z keratynocytów i odpowiedzialna między innymi za tworzenie bariery ochronnej. Jej najbardziej zewnętrzną część stanowi warstwa rogowa.
Faza olejowa
Część kosmetyku zawierająca składniki rozpuszczalne w tłuszczach, takie jak oleje, masła i niektóre substancje aktywne. W emulsjach współistnieje z fazą wodną.
Faza wodna
Część kosmetyku zawierająca wodę oraz składniki rozpuszczalne lub dyspergowalne w środowisku wodnym. W emulsjach jest połączona z fazą olejową za pomocą układu emulgującego.
Fibroblasty
Komórki skóry właściwej odpowiedzialne między innymi za syntezę składników macierzy zewnątrzkomórkowej, w tym kolagenu i elastyny. Ich aktywność ma znaczenie dla struktury i sprężystości skóry.
Fitosterole
Naturalne związki występujące w olejach roślinnych, o budowie podobnej do cholesterolu obecnego w ludzkiej skórze. Wspomagają odbudowę bariery hydrolipidowej, zmniejszają utratę wody przez naskórek (TEWL) i pomagają łagodzić podrażnienia. Ich ilość zależy od gatunku rośliny oraz sposobu otrzymywania oleju - najwięcej zachowują oleje tłoczone na zimno i nierafinowane.
Fotoprotekcja
Działania ograniczające szkodliwy wpływ promieniowania na skórę. Obejmują między innymi ograniczanie ekspozycji, ochronę mechaniczną oraz stosowanie preparatów z odpowiednim poziomem ochrony przeciwsłonecznej.
Fotostarzenie
Przedwczesne starzenie się skóry wywołane wieloletnim działaniem promieniowania ultrafioletowego, głównie UVA. Objawia się utratą jędrności, zmarszczkami, przebarwieniami oraz pogorszeniem struktury skóry. W odróżnieniu od naturalnego starzenia jest procesem, który można w znacznym stopniu ograniczyć dzięki odpowiedniej ochronie przeciwsłonecznej.
Fotostarzenie skóry
Zmiany strukturalne i funkcjonalne skóry związane z przewlekłą ekspozycją na promieniowanie, szczególnie UVA. Mogą obejmować między innymi zmiany kolagenu i elastyny, nierówny koloryt oraz powstawanie zmarszczek.
Fototyp skóry
Klasyfikacja opisująca reakcję skóry na promieniowanie UV, uwzględniająca między innymi łatwość powstawania rumienia i zdolność do opalania. Fototyp pomaga określać indywidualną wrażliwość na ekspozycję słoneczną.
Frakcja niezmydlalna
Część oleju, która nie ulega przemianie w mydło podczas zmydlania. Zawiera między innymi fitosterole, tokoferole, skwalen i inne naturalne substancje biologicznie czynne. Choć stanowi niewielki procent całego oleju, często decyduje o jego właściwościach pielęgnacyjnych.
Frakcja zmydlalna
Część oleju złożona przede wszystkim z triglicerydów i innych lipidów, które podczas procesu zmydlania mogą reagować z zasadą, tworząc sole kwasów tłuszczowych, czyli mydła. Stanowi przeciwieństwo frakcji niezmydlalnej.
Gliceryna
Popularny humektant stosowany w kosmetykach ze względu na zdolność wiązania wody. Pomaga zwiększać zawartość wody w warstwie rogowej i poprawiać odczucie miękkości skóry.
Humektant
Humektant to składnik kosmetyku, którego zadaniem jest wiązanie wody i pomaganie w utrzymaniu odpowiedniego poziomu nawilżenia skóry. Działa poprzez przyciąganie wilgoci z głębszych warstw naskórka lub z otoczenia, jeśli warunki na to pozwalają.
Najlepsze efekty humektanty osiągają wtedy, gdy są stosowane razem z emolientami lub okluzantami. Humektant zwiększa dostępność wody, natomiast emolient i okluzant pomagają zatrzymać ją w skórze na dłużej. Z tego względu składniki te często wzajemnie się uzupełniają.
W książce humektanty są wspominane podczas omawiania pielęgnacji skóry, aby pokazać, że skuteczne nawilżanie nie zależy wyłącznie od jednego rodzaju składników, lecz od ich współdziałania.
INCI
INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients) to międzynarodowy system nazewnictwa składników kosmetycznych. Dzięki niemu ten sam surowiec jest oznaczany jednakową nazwą na całym świecie, niezależnie od języka używanego na opakowaniu.
Nazwy INCI opierają się najczęściej na nazwach łacińskich roślin lub nazwach chemicznych substancji. Dlatego na etykiecie kosmetyku często spotyka się określenia różniące się od nazw używanych na co dzień. Przykładowo olej jojoba występuje jako Simmondsia Chinensis Seed Oil, a olej z ogórecznika jako Borago Officinalis Seed Oil.
W książce nazwy botaniczne i nazwy INCI pojawiają się wielokrotnie. Ich znajomość ułatwia rozpoznawanie składników kosmetyków oraz świadome porównywanie produktów dostępnych na rynku.
Jełczenie
Jełczenie to naturalny proces stopniowego pogarszania jakości tłuszczów pod wpływem tlenu, światła, podwyższonej temperatury lub czasu. W jego wyniku zmieniają się właściwości chemiczne oleju, a także jego zapach, barwa i przydatność do stosowania.
Najbardziej podatne na jełczenie są oleje bogate w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Nie oznacza to jednak, że są mniej wartościowe. Często właśnie takie oleje wyróżniają się cennymi właściwościami pielęgnacyjnymi, wymagają jednak odpowiednich warunków przechowywania. Aby spowolnić proces jełczenia, oleje należy chronić przed światłem, wysoką temperaturą oraz dostępem powietrza.
W książce zagadnienie to pojawia się wielokrotnie, ponieważ trwałość oleju ma bezpośredni wpływ na zachowanie jego właściwości kosmetycznych i bezpieczeństwo stosowania.
Keratoliza
Proces rozluźniania i usuwania połączeń między komórkami warstwy rogowej, prowadzący do złuszczania naskórka. Może zachodzić fizjologicznie lub być nasilany przez odpowiednio dobrane składniki kosmetyczne.
Keratyna
Keratyna to białko stanowiące podstawowy budulec włosów, paznokci oraz zewnętrznej warstwy naskórka. Nadaje im wytrzymałość mechaniczną, elastyczność i odporność na uszkodzenia. Jest jednym z najważniejszych składników decydujących o kondycji włosów.
Uszkodzenie struktury keratyny prowadzi do osłabienia włosów, ich łamliwości oraz utraty połysku. Niektóre oleje roślinne wykazują szczególne powinowactwo do włókien keratynowych i pomagają ograniczyć utratę białka podczas codziennej pielęgnacji. Właściwość ta ma duże znaczenie zwłaszcza w przypadku włosów suchych, farbowanych lub często poddawanych zabiegom fryzjerskim.
Znajomość roli keratyny ułatwia zrozumienie, dlaczego poszczególne oleje różnią się skutecznością w pielęgnacji włosów.
Keratynocyty
Najliczniejsza grupa komórek naskórka. Powstają w warstwie podstawnej, przemieszczają się ku powierzchni, ulegają procesowi rogowacenia i ostatecznie tworzą warstwę rogową.
Kolagen
Białko strukturalne stanowiące jeden z głównych składników macierzy zewnątrzkomórkowej skóry właściwej. Odpowiada między innymi za jej podporę mechaniczną i wytrzymałość.
Komedogenność
Komedogenność oznacza skłonność substancji do sprzyjania powstawaniu zaskórników. Nie jest to cecha stała ani jednakowa dla wszystkich osób. Wpływ na nią mają między innymi rodzaj skóry, sposób stosowania kosmetyku, jego skład oraz indywidualna reakcja organizmu.
W praktyce ten sam olej może doskonale sprawdzać się u jednej osoby, a u innej powodować pogorszenie stanu skóry. Z tego powodu dostępne w literaturze skale komedogenności należy traktować jako wskazówkę, a nie jako bezwzględną ocenę danego surowca.
W książce pojęcie to pomaga wyjaśnić, dlaczego wybór odpowiedniego oleju powinien być zawsze dostosowany do potrzeb konkretnej skóry.
Konserwant
Substancja stosowana w kosmetyku w celu ograniczenia rozwoju drobnoustrojów i zabezpieczenia produktu przed zepsuciem mikrobiologicznym. Rodzaj i dopuszczalne stężenie konserwantu podlegają wymaganiom prawnym.
Kwas alfa-linolenowy (ALA)
Wielonienasycony kwas tłuszczowy z rodziny omega-3. Występuje w różnych olejach roślinnych i jest jednym z istotnych składników decydujących o ich profilu lipidowym oraz podatności na utlenianie.
Kwas hialuronowy
Polisacharyd naturalnie występujący w organizmie, zdolny do wiązania znacznych ilości wody. W kosmetykach stosuje się go przede wszystkim jako składnik nawilżający i wspierający komfort skóry.
Kwas linolowy
Wielonienasycony kwas tłuszczowy z rodziny omega-6, obecny w wielu olejach roślinnych. Jest naturalnym składnikiem lipidów skóry i ma znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania bariery naskórkowej.
Kwas mlekowy
Alfa-hydroksykwas należący do AHA. W kosmetologii stosowany jest między innymi do delikatnego złuszczania oraz wspierania utrzymania odpowiedniego poziomu nawilżenia skóry.
Kwas oleinowy
Jednonienasycony kwas tłuszczowy z rodziny omega-9. Występuje w dużych ilościach między innymi w oliwie z oliwek i wielu innych olejach. Wpływa na ich konsystencję, odczucia podczas aplikacji oraz profil oksydacyjny.
Kwas salicylowy
Beta-hydroksykwas o działaniu keratolitycznym, stosowany między innymi w pielęgnacji skóry z tendencją do zaskórników i nadmiernego rogowacenia. Ze względu na sposób działania wymaga odpowiedniego doboru stężenia i sposobu użycia.
Kwasy jednonienasycone
Kwasy tłuszczowe zawierające jedno wiązanie podwójne. Są charakterystycznym składnikiem wielu olejów roślinnych i zwykle zapewniają kompromis między płynnością a odpornością na utlenianie.
Kwasy nasycone
Kwasy tłuszczowe, które nie zawierają wiązań podwójnych między atomami węgla. Ich większy udział zwykle zwiększa stabilność oksydacyjną tłuszczu i może wpływać na jego bardziej treściwą konsystencję.
Kwasy tłuszczowe
Kwasy tłuszczowe są podstawowymi składnikami wielu lipidów obecnych w olejach roślinnych. Ich rodzaj, długość łańcucha i stopień nasycenia wpływają między innymi na właściwości fizyczne, stabilność oksydacyjną oraz sposób zachowania oleju w pielęgnacji.
Kwasy wielonienasycone
Kwasy tłuszczowe zawierające co najmniej dwa wiązania podwójne. Wpływają na płynność olejów, ale zwiększają ich podatność na utlenianie. Do tej grupy należą między innymi kwas linolowy i alfa-linolenowy.
Liczba jodowa
Liczba jodowa to prosty wskaźnik liczbowy opisujący, jak bardzo nienasycony jest dany olej lub tłuszcz, czyli ile zawiera tak zwanych wiązań podwójnych w cząsteczkach kwasów tłuszczowych. Wyraża się ją liczbą gramów jodu, które potrafi przyłączyć 100 gramów tłuszczu. Im wyższa liczba jodowa, tym więcej w oleju nienasyconych kwasów tłuszczowych; im niższa - tym więcej kwasów nasyconych. Można ją traktować jako swoistą miarę lekkości oleju.
Wysokość liczby jodowej pomaga przewidzieć zachowanie oleju. Oleje o wysokiej liczbie jodowej są zwykle lekkie, szybko się wchłaniają i pozostawiają niewielkie uczucie tłustości, lecz łatwiej się utleniają i jełczeją. Oleje o niskiej liczbie jodowej są bardziej stabilne i trwałe, ale na skórze wydają się cięższe i wolniej się wchłaniają. To właśnie liczba jodowa leży u podstaw podziału na oleje schnące (wysoka wartość), półschnące (średnia) oraz nieschnące (niska).
W książce liczba jodowa pojawia się jako wygodny wskaźnik porównawczy, który pomaga uporządkować oleje według ich charakteru oraz przewidzieć, jak będą się zachowywać na skórze i jak długo zachowają świeżość.
Lipidy naskórka
Lipidy naskórka to naturalne tłuszcze znajdujące się pomiędzy komórkami warstwy rogowej naskórka. Wspólnie tworzą cement międzykomórkowy i odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu szczelności bariery ochronnej skóry.
Do najważniejszych lipidów naskórka należą ceramidy, cholesterol oraz wolne kwasy tłuszczowe. Odpowiednie proporcje tych składników decydują o zdolności skóry do zatrzymywania wody oraz ochrony przed czynnikami zewnętrznymi. Zaburzenie ich równowagi prowadzi do przesuszenia, zwiększonej wrażliwości i osłabienia naturalnych funkcji ochronnych.
Znajomość tego pojęcia ułatwia zrozumienie, dlaczego wiele olejów roślinnych jest cenionych jako składniki wspierające odbudowę i prawidłowe funkcjonowanie bariery skórnej.
Macerat
Macerat to produkt otrzymywany przez długotrwałe wyciąganie substancji zawartych w roślinie przy użyciu oleju roślinnego. W czasie tego procesu do oleju przenikają wybrane związki obecne w kwiatach, liściach, korzeniach, korze lub innych częściach rośliny.
Macerat nie jest olejem tłoczonym z nasion ani owoców. Jego właściwości zależą zarówno od użytego oleju bazowego, jak i od surowca roślinnego poddanego maceracji. Z tego powodu dwa maceraty przygotowane na różnych olejach mogą wykazywać odmienne właściwości, mimo że powstały z tej samej rośliny.
W książce pojęcie to pojawia się przy opisie surowców, których cenne składniki nie są pozyskiwane przez tłoczenie, lecz właśnie metodą maceracji.
Macierz zewnątrzkomórkowa
Sieć substancji znajdujących się między komórkami, która zapewnia tkankom strukturę i właściwości mechaniczne. W skórze właściwej tworzą ją między innymi kolagen, elastyna i składniki związane z gospodarką wodną.
Melanina
Barwnik produkowany przez melanocyty, odpowiedzialny w dużej mierze za kolor skóry, włosów i tęczówki oka. Melanina uczestniczy także w naturalnej ochronie przed promieniowaniem UV, pochłaniając część jego energii.
Melanogeneza
Proces biologiczny prowadzący do wytwarzania melaniny w melanocytach. Jego aktywność może zmieniać się między innymi pod wpływem promieniowania UV i czynników hormonalnych.
Mikrobiom skóry
Zespół mikroorganizmów zasiedlających powierzchnię i określone obszary skóry wraz z ich wzajemnymi zależnościami. Prawidłowa równowaga mikrobiomu jest jednym z elementów wspierających funkcjonowanie bariery skórnej.
Niacynamid
Forma witaminy B3 szeroko stosowana w kosmetologii. W zależności od stężenia i formulacji może wspierać funkcję bariery, ograniczać przeznaskórkową utratę wody oraz wpływać na wygląd skóry z nierównym kolorytem.
NMF (naturalny czynnik nawilżający)
Zespół naturalnie występujących w warstwie rogowej substancji, które wiążą wodę, między innymi aminokwasów, mleczanów, mocznika i innych drobnocząsteczkowych składników. NMF pomaga utrzymać prawidłowe nawodnienie naskórka.
Okluzant
Substancja ograniczająca utratę wody z powierzchni skóry poprzez tworzenie warstwy zmniejszającej parowanie. Oleje i masła roślinne mogą pełnić funkcję okluzyjną, choć stopień tego działania zależy od ich składu i zastosowania.
Oksydacja
To proces chemiczny polegający na utracie elektronów przez cząsteczki. W komórkach skóry zachodzi naturalnie podczas przemian metabolicznych, ale jest nasilany przez promieniowanie UV, zanieczyszczenia powietrza, dym tytoniowy, stres, stany zapalne i niektóre substancje chemiczne. Gdy proces ten przebiega zbyt intensywnie, prowadzi do stresu oksydacyjnego i uszkodzeń komórek.
Olej bazowy / nośnikowy
Olej używany jako podstawowy składnik preparatu lub jako nośnik dla innych substancji, na przykład podczas rozcieńczania olejków eterycznych. Jego właściwości wpływają na końcowy charakter mieszaniny.
Olej dziewiczy / virgin
Określenie stosowane wobec oleju otrzymanego z surowca metodami mechanicznymi, bez zastosowania intensywnych procesów rafinacji. Dokładne znaczenie oznaczenia zależy od rodzaju surowca i obowiązujących dla niego standardów.
Olej ekologiczny / organiczny
Określenie odnoszące się do sposobu uprawy lub certyfikowanego pochodzenia surowca, a nie samo w sobie do sposobu tłoczenia czy stopnia rafinacji. Certyfikat ekologiczny i informacja o nierafinowaniu opisują różne cechy produktu.
Olej kosmetyczny a olejek eteryczny
Olej kosmetyczny jest przede wszystkim tłuszczowym surowcem roślinnym, najczęściej otrzymywanym z nasion lub owoców. Olejek eteryczny jest skoncentrowaną mieszaniną lotnych związków aromatycznych i ma zupełnie inny skład oraz sposób stosowania. Pojęć tych nie należy traktować jako synonimów.
Olej nierafinowany
Olej nierafinowany to olej, który po wytłoczeniu nie został poddany intensywnym procesom oczyszczania. Dzięki temu zachowuje naturalny kolor, zapach oraz wiele cennych składników obecnych w surowcu roślinnym, między innymi tokoferole, fitosterole, fosfolipidy i barwniki. To właśnie one w znacznym stopniu decydują o jego właściwościach pielęgnacyjnych.
Oleje nierafinowane są szczególnie cenione w kosmetyce naturalnej, ponieważ ich skład pozostaje najbliższy temu, jaki występuje w naturze. Jednocześnie są bardziej wrażliwe na działanie światła, wysokiej temperatury i tlenu, dlatego wymagają właściwego przechowywania i zwykle mają krótszy okres trwałości niż oleje rafinowane.
W książce większość opisywanych olejów występuje właśnie w postaci nierafinowanej, gdyż najlepiej oddaje ona ich naturalne właściwości.
Olej nieschnący
Oleje nieschnące zawierają stosunkowo niewiele wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, a większy udział kwasów jednonienasyconych i nasyconych. Dzięki temu są bardziej odporne na utlenianie i zwykle dłużej zachowują swoje właściwości.
Po nałożeniu na skórę wchłaniają się wolniej niż oleje schnące i pozostawiają bardziej wyczuwalny film ochronny. Z tego względu są często wybierane do pielęgnacji skóry suchej, dojrzałej oraz wymagającej intensywniejszego natłuszczenia.
W książce podział na oleje schnące, półschnące i nieschnące służy przede wszystkim lepszemu zrozumieniu różnic pomiędzy poszczególnymi olejami oraz ułatwia ich świadomy dobór do potrzeb skóry.
Olej półschnący
Oleje półschnące stanowią grupę pośrednią pomiędzy olejami schnącymi i nieschnącymi. Zawierają umiarkowaną ilość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, dzięki czemu stosunkowo dobrze się wchłaniają, a jednocześnie pozostawiają na skórze delikatny film ochronny.
Łączą cechy obu pozostałych grup. Są zwykle bardziej stabilne od olejów schnących, ale mniej trwałe niż oleje nieschnące. W praktyce bardzo często sprawdzają się w codziennej pielęgnacji większości typów skóry, ponieważ zapewniają równowagę między lekkością a działaniem ochronnym.
Podział na oleje schnące, półschnące i nieschnące pojawia się w książce wielokrotnie jako jedno z podstawowych kryteriów ułatwiających dobór odpowiedniego oleju.
Olej schnący
Oleje schnące zawierają dużą ilość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza kwasu linolowego i alfa-linolenowego. Dzięki temu są lekkie, szybko się wchłaniają i zazwyczaj nie pozostawiają na skórze wyraźnej warstwy tłuszczowej.
Ich wysoka zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych sprawia jednak, że są bardziej podatne na utlenianie i jełczenie. Dlatego wymagają przechowywania w odpowiednich warunkach oraz zużycia w stosunkowo krótkim czasie po otwarciu opakowania.
W książce określenie "olej schnący" odnosi się do właściwości wynikających z budowy chemicznej oleju, a nie do jego wysychania na skórze.
Olej tłoczony na zimno
Olej tłoczony na zimno otrzymuje się metodą mechaniczną, bez stosowania wysokiej temperatury i agresywnych procesów chemicznych. Taki sposób produkcji pozwala zachować znaczną część naturalnych składników obecnych w nasionach lub owocach roślin.
Nie każdy olej tłoczony na zimno jest nierafinowany, jednak w kosmetyce najwyżej cenione są właśnie oleje łączące obie te cechy. Zachowują one charakterystyczny zapach, barwę i skład chemiczny, które świadczą o ich naturalnym pochodzeniu.
W książce informacje o metodzie tłoczenia pomagają zrozumieć, dlaczego oleje pochodzące z tej samej rośliny mogą różnić się jakością oraz właściwościami pielęgnacyjnymi.
Omega-3, omega-6, omega-9
Określenia odnoszące się do położenia pierwszego wiązania podwójnego w cząsteczce nienasyconego kwasu tłuszczowego, licząc od końca omega. W olejach roślinnych najczęściej omawia się kwasy z rodzin omega-3, omega-6 i omega-9.
Penetracja naskórka
Penetracja naskórka to proces przenikania substancji przez warstwę rogową do głębiej położonych warstw naskórka. Stopień penetracji zależy od wielu czynników, między innymi od wielkości cząsteczek, ich budowy chemicznej, stanu skóry oraz rodzaju zastosowanego nośnika.
Wbrew często powtarzanym opiniom większość składników kosmetyków nie przenika do krwiobiegu ani do głębokich tkanek organizmu. Ich działanie ogranicza się przede wszystkim do naskórka, gdzie wspomagają jego naturalne funkcje ochronne i pielęgnacyjne.
W książce pojęcie penetracji naskórka pomaga zrozumieć, dlaczego poszczególne oleje działają przede wszystkim na powierzchni skóry oraz w jej najbardziej zewnętrznych warstwach.
Peptydy
Krótkie łańcuchy aminokwasów stosowane w kosmetykach jako składniki aktywne. Ich działanie zależy od budowy konkretnego peptydu, stężenia, formulacji i sposobu dostarczenia do skóry.
pH skóry
Miara kwasowości środowiska na powierzchni skóry. Naturalnie kwaśny odczyn powierzchni skóry jest związany między innymi z funkcjonowaniem bariery i mikrobiomu; jego wartość może zmieniać się zależnie od miejsca, wieku i warunków środowiskowych.
PHA (polihydroksykwasy)
Grupa kwasów hydroksylowych o większych cząsteczkach niż typowe AHA, stosowanych przede wszystkim do łagodnego złuszczania. Ze względu na właściwości formulacji mogą być wybierane do pielęgnacji skóry wymagającej delikatniejszego postępowania.
Powinowactwo do lipidów skóry
Zdolność składnika do oddziaływania ze środowiskiem lipidowym skóry lub mieszania się z jego składnikami. Właściwość ta może wpływać na sposób rozprowadzania i pozostawania substancji w warstwie rogowej.
Profil lipidowy oleju
Charakterystyczny zestaw i proporcje kwasów tłuszczowych oraz innych lipidów obecnych w oleju. Profil ten pomaga wyjaśniać różnice między olejami pod względem konsystencji, stabilności i zastosowania.
Promieniowanie podczerwone (IR)
Zakres promieniowania elektromagnetycznego o długościach fal większych niż światło widzialne. W kontekście skóry omawia się je między innymi w związku z oddziaływaniem cieplnym i wpływem na procesy zachodzące w tkankach.
Rafinacja oleju
Zespół procesów technologicznych stosowanych w celu oczyszczenia oleju i ujednolicenia jego właściwości. W zależności od technologii może obejmować między innymi usuwanie zanieczyszczeń, części barwników, zapachów i niektórych naturalnych składników.
Regeneracja skóry
Regeneracja skóry to naturalny proces odnowy, dzięki któremu organizm stale zastępuje zużyte komórki nowymi. Zachodzi on nieprzerwanie przez całe życie i jest niezbędny do utrzymania prawidłowej budowy oraz funkcji naskórka.
Na szybkość regeneracji wpływają między innymi wiek, stan zdrowia, sposób odżywiania, warunki środowiskowe oraz właściwa pielęgnacja. Kosmetyki nie zastępują naturalnych mechanizmów odnowy, lecz mogą wspierać ich prawidłowy przebieg, pomagając utrzymać odpowiedni poziom nawilżenia i ochrony skóry.
W książce pojęcie regeneracji pojawia się podczas opisu działania wielu olejów roślinnych, które wspomagają odbudowę bariery ochronnej i poprawiają kondycję skóry.
Retinoidy
Grupa związków pochodnych witaminy A stosowanych w dermatologii i kosmetologii. W zależności od konkretnej substancji i stężenia wpływają między innymi na procesy różnicowania komórek, odnowę naskórka i przebudowę skóry.
Rogowacenie naskórka
Proces różnicowania keratynocytów prowadzący do powstawania warstwy rogowej. Jest naturalnym elementem odnowy naskórka, ale jego zaburzenia mogą przyczyniać się do nadmiernego rogowacenia i nierównej powierzchni skóry.
Rozprowadzalność (spreadability)
Cecha opisująca łatwość rozprowadzania oleju po powierzchni skóry. Wpływają na nią między innymi lepkość, skład kwasów tłuszczowych, temperatura oraz właściwości pozostałych składników preparatu.
Sebum
Sebum to naturalna wydzielina gruczołów łojowych. Jest mieszaniną lipidów, które pokrywają powierzchnię skóry i włosów cienką warstwą ochronną. Wspólnie z potem współtworzy barierę hydrolipidową, ograniczając utratę wody oraz chroniąc skórę przed wpływem czynników zewnętrznych.
Zarówno nadmierne wydzielanie sebum, jak i jego niedobór mogą prowadzić do problemów skórnych. Zbyt duża ilość sprzyja powstawaniu zmian trądzikowych, natomiast zbyt mała powoduje przesuszenie oraz zwiększoną wrażliwość skóry.
W książce sebum jest często wspominane przy omawianiu wpływu olejów na funkcjonowanie bariery ochronnej oraz pielęgnację różnych typów skóry.
Skwalen i skwalan
Skwalen jest naturalnym składnikiem ludzkiego sebum oraz niektórych olejów roślinnych, zwłaszcza oliwy z oliwek i amarantusa. Łatwo jednak ulega utlenianiu. Skwalan to jego stabilna, nasycona postać, dzięki czemu jest znacznie trwalszy i szeroko stosowany w kosmetykach jako lekki emolient.
Skóra właściwa (dermis)
Warstwa skóry znajdująca się pod naskórkiem, zbudowana między innymi z tkanki łącznej, naczyń, nerwów oraz przydatków skóry. Zawiera macierz zewnątrzkomórkową bogatą w kolagen i elastynę.
Składnik aktywny
Składnik aktywny to substancja lub mieszanina substancji odpowiedzialna za określone działanie kosmetyku. Może wykazywać właściwości nawilżające, łagodzące, ochronne, przeciwutleniające, wygładzające lub wspomagające regenerację skóry.
W przypadku olejów roślinnych trudno wskazać jeden składnik odpowiedzialny za ich działanie. Najczęściej wynika ono ze współdziałania wielu naturalnie występujących związków, takich jak kwasy tłuszczowe, tokoferole, fitosterole czy karotenoidy. To właśnie ich wzajemne proporcje decydują o właściwościach danego oleju.
W książce określenie "składnik aktywny" odnosi się zarówno do pojedynczych substancji stosowanych w kosmetykach, jak i do naturalnych surowców roślinnych, których skuteczność wynika z ich złożonego składu.
SPF
SPF (Sun Protection Factor) jest wskaźnikiem określającym stopień ochrony kosmetyku przed promieniowaniem UVB. Informuje, jak skutecznie produkt ogranicza powstawanie rumienia wywołanego promieniowaniem słonecznym, pod warunkiem że został zastosowany w odpowiedniej ilości.
Wartość SPF nie określa poziomu ochrony przed promieniowaniem UVA. Dlatego nowoczesne preparaty przeciwsłoneczne powinny zapewniać ochronę przed oboma zakresami promieniowania ultrafioletowego. Skuteczność ochrony zależy również od prawidłowej aplikacji kosmetyku oraz regularnego ponawiania jego nakładania.
W książce pojęcie SPF pojawia się przy omawianiu zasad bezpiecznej ekspozycji na słońce oraz świadomego doboru kosmetyków przeznaczonych do ochrony przeciwsłonecznej.
Stabilność oksydacyjna
Zdolność oleju do zachowania jakości podczas kontaktu z tlenem i w warunkach sprzyjających utlenianiu. Zależy między innymi od profilu kwasów tłuszczowych, obecności antyoksydantów, światła, temperatury i dostępu powietrza.
Stres oksydacyjny
Gdy wolnych rodników jest za dużo, organizm nie nadąża z ich neutralizacją - wtedy pojawia się stres oksydacyjny. To jak chroniczne przemęczenie organizmu. Skóra szybciej się starzeje, traci blask, osłabia kolagen, pojawiają się przebarwienia i stany zapalne.
Substancje powierzchniowo czynne (surfaktanty)
Związki zmniejszające napięcie powierzchniowe i ułatwiające między innymi mycie, zwilżanie oraz tworzenie emulsji. W kosmetykach oczyszczających odpowiadają za tworzenie układu, który pomaga usuwać zanieczyszczenia i sebum.
Suchy olej
Suchy olej to określenie opisujące sposób, w jaki olej zachowuje się na skórze, a nie jego skład chemiczny. Oleje określane jako suche szybko się rozprowadzają, łatwo wchłaniają i pozostawiają niewielkie uczucie tłustości. Dzięki temu są dobrze tolerowane przez wiele osób i zapewniają wysoki komfort stosowania.
Określenie "suchy" nie oznacza, że olej nie zawiera tłuszczu ani że wysusza skórę. Wręcz przeciwnie - nadal pełni funkcję emolientu, zmiękcza naskórek i pomaga ograniczyć utratę wody. Nazwa odnosi się wyłącznie do odczuć podczas aplikacji.
W książce pojęcie suchego oleju ułatwia zrozumienie, dlaczego oleje o podobnym składzie chemicznym mogą pozostawiać na skórze zupełnie odmienne wrażenia i różnić się komfortem stosowania.
Synergia olejów
Sytuacja, w której połączenie dwóch lub większej liczby olejów daje mieszaninę o właściwościach lub komforcie stosowania korzystnym z punktu widzenia określonego zastosowania. Nie oznacza automatycznie, że połączenie będzie skuteczniejsze od każdego składnika stosowanego osobno.
Termin przydatności / PAO
Termin przydatności określa okres, w którym produkt powinien zachować deklarowane właściwości przy prawidłowym przechowywaniu. PAO, czyli Period After Opening, wskazuje okres użytkowania produktu po jego otwarciu, gdy jest wymagany przez oznakowanie kosmetyku.
Test płatkowy
Test płatkowy to prosty sposób sprawdzenia, czy nowy kosmetyk jest dobrze tolerowany przez skórę. Polega na nałożeniu niewielkiej ilości preparatu na mały fragment skóry, najczęściej po wewnętrznej stronie przedramienia lub za uchem, a następnie obserwacji tego miejsca przez 24 do 48 godzin.
Jeżeli w tym czasie nie pojawią się objawy podrażnienia, takie jak zaczerwienienie, świąd, pieczenie lub wysypka, ryzyko wystąpienia niepożądanej reakcji podczas normalnego stosowania jest mniejsze. Test płatkowy nie daje jednak całkowitej gwarancji bezpieczeństwa i nie zastępuje diagnostyki alergologicznej.
W książce zaleca się jego wykonanie przed pierwszym zastosowaniem każdego nowego oleju lub kosmetyku, zwłaszcza osobom o skórze wrażliwej i skłonnej do reakcji alergicznych.
TEWL
TEWL (Transepidermal Water Loss), czyli przeznaskórkowa utrata wody, jest naturalnym procesem nieustannego parowania wody z powierzchni skóry. Zjawisko to występuje u każdego człowieka i stanowi jeden z wskaźników oceny stanu bariery ochronnej naskórka.
Prawidłowo funkcjonująca bariera hydrolipidowa skutecznie ogranicza utratę wody. Gdy ulega osłabieniu, wartość TEWL wzrasta, a skóra staje się bardziej sucha, szorstka i podatna na podrażnienia. Współczesna kosmetologia często wykorzystuje pomiar TEWL do oceny skuteczności kosmetyków wspierających odbudowę bariery ochronnej.
W książce pojęcie TEWL pomaga wyjaśnić, dlaczego wiele olejów roślinnych poprawia kondycję skóry nie przez dostarczanie wody, lecz przez ograniczanie jej utraty.
Tokoferole
Grupa naturalnych związków tworzących witaminę E. W olejach roślinnych pełnią rolę antyoksydantów - spowalniają proces utleniania tłuszczów i pomagają chronić skórę przed działaniem wolnych rodników. Ich zawartość zależy od gatunku rośliny oraz sposobu przetwarzania oleju.
Triada barierowa
Triada barierowa to określenie trzech podstawowych grup lipidów budujących cement międzykomórkowy warstwy rogowej naskórka: ceramidów, cholesterolu i wolnych kwasów tłuszczowych. Lipidy te występują w ściśle określonych proporcjach, tworząc uporządkowane struktury lamelarne odpowiedzialne za szczelność bariery skórnej, ograniczenie przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) oraz ochronę przed czynnikami zewnętrznymi. Zaburzenie proporcji któregokolwiek z tych składników prowadzi do osłabienia funkcji bariery, nawet jeśli pozostałe występują w prawidłowej ilości.
Triglicerydy
Lipidy zbudowane z glicerolu połączonego z trzema resztami kwasów tłuszczowych. Stanowią główną część wielu olejów roślinnych i w dużej mierze decydują o ich właściwościach fizycznych.
Tłoczenie mechaniczne
Metoda pozyskiwania oleju polegająca na mechanicznym oddzieleniu frakcji olejowej od surowca roślinnego. W zależności od technologii może być prowadzona na zimno lub z udziałem podwyższonej temperatury.
Utlenianie oleju
Utlenianie oleju to naturalny proces zachodzący pod wpływem tlenu, światła i podwyższonej temperatury. W jego przebiegu zmienia się skład chemiczny tłuszczów, co prowadzi do stopniowej utraty ich właściwości oraz pogorszenia jakości oleju.
Szybkość utleniania zależy przede wszystkim od składu kwasów tłuszczowych. Oleje bogate w wielonienasycone kwasy tłuszczowe utleniają się zwykle szybciej niż oleje zawierające ich mniej. Proces ten można spowolnić przez przechowywanie olejów w szczelnie zamkniętych, ciemnych opakowaniach oraz w odpowiednio niskiej temperaturze.
W książce zagadnienie utleniania pojawia się przy omawianiu trwałości poszczególnych olejów oraz zasad ich prawidłowego przechowywania.
UVA i UVB
UVA i UVB to dwa zakresy promieniowania ultrafioletowego docierającego do powierzchni Ziemi. Choć oba oddziałują na skórę, różnią się długością fali oraz skutkami biologicznymi.
Promieniowanie UVA przenika głębiej do skóry i odgrywa istotną rolę w procesach fotostarzenia. Promieniowanie UVB działa głównie na powierzchni skóry i odpowiada przede wszystkim za powstawanie rumienia oraz oparzeń słonecznych. Długotrwała ekspozycja na oba rodzaje promieniowania zwiększa ryzyko uszkodzeń skóry.
W książce zagadnienie promieniowania ultrafioletowego pojawia się podczas omawiania ochrony skóry oraz właściwości wybranych olejów stosowanych w pielęgnacji.
Wchłanianie oleju
Potoczne określenie opisujące zmniejszanie się wyczuwalnej warstwy oleju na powierzchni skóry po aplikacji. Nie oznacza, że cały olej przenika do głębokich warstw skóry; na odczucie wpływają również rozprowadzalność i pozostawanie lipidów na powierzchni.
Witamina C
Określenie obejmujące kwas askorbinowy i jego pochodne. W kosmetologii stosowana jest między innymi jako antyoksydant oraz składnik wspierający pielęgnację skóry z nierównym kolorytem; właściwości zależą od zastosowanej formy chemicznej.
Witamina E
Grupa związków obejmująca tokoferole i tokotrienole, z których szczególne znaczenie w kosmetyce ma alfa-tokoferol. Jest antyoksydantem i występuje również naturalnie w wielu olejach roślinnych.
Wolne rodniki
To bardzo reaktywne cząsteczki lub atomy zawierające niesparowany elektron. Powstają głównie w mitochondriach podczas produkcji energii, ale także pod wpływem promieniowania UV, zanieczyszczeń, dymu tytoniowego czy stanów zapalnych. W niewielkich ilościach pełnią ważne funkcje, jednak ich nadmiar powoduje stres oksydacyjny - uszkadza lipidy błon komórkowych, białka (w tym kolagen i elastynę) oraz DNA komórek skóry, przyspieszając starzenie i utratę jędrności.
Wrażliwość skóry
Stan, w którym skóra łatwiej reaguje na bodźce zewnętrzne, takie jak kosmetyki, temperatura, wiatr czy promieniowanie. Może objawiać się między innymi pieczeniem, szczypaniem, zaczerwienieniem lub uczuciem dyskomfortu; nie jest jednoznaczna z konkretną jednostką chorobową.
Złuszczanie naskórka
Proces usuwania komórek warstwy rogowej, który może zachodzić fizjologicznie lub być wspomagany metodami mechanicznymi i chemicznymi. Prawidłowo dobrane złuszczanie może wygładzać powierzchnię skóry, ale nadmierne może osłabiać jej barierę.
21