Na etykiecie kremu ich nie znajdziesz, a jednak dwie liczby mówią o olejach w kremie bardzo dużo. Liczba jodowa opisuje charakter oleju: jak bardzo jest delikatny i jak łatwo może się utlenić. Liczba nadtlenkowa opisuje jego stan: na ile olej już zaczął się psuć. Pierwsza jest jak dowód osobisty oleju, druga jak jego aktualne wyniki badań.
Skąd bierze się jełczenie
Każdy olej roślinny powoli reaguje z tlenem z powietrza. To zupełnie naturalny proces, ten sam, który sprawia, że stary olej w kuchennej butelce zaczyna gorzko pachnieć. Nazywamy go jełczeniem albo utlenianiem.
Jełczenie przyspieszają trzy rzeczy: ciepło, światło i dostęp powietrza. Spowalniają je chłód, ciemność, szczelne opakowanie oraz przeciwutleniacze, czyli substancje ochronne, takie jak witamina E czy ekstrakt z rozmarynu.
Nie wszystkie oleje psują się jednakowo szybko. Jak bardzo dany olej jest na to podatny, mówi liczba jodowa. Jak daleko proces już zaszedł, mówi liczba nadtlenkowa.
Liczba jodowa - charakter oleju
Czym jest
Tłuszcze zbudowane są z długich łańcuchów. W niektórych miejscach tych łańcuchów są tak zwane wiązania podwójne. Można je sobie wyobrazić jako „wolne ręce”, którymi tłuszcz może chwycić inne substancje, w tym tlen z powietrza.
Liczba jodowa mówi, ile takich wolnych rąk ma dany olej. Im jest ich więcej, tym wyższa liczba jodowa. Nazwa pochodzi stąd, że w laboratorium liczy się je za pomocą jodu: sprawdza się, ile jodu olej jest w stanie „wchłonąć”.
Oleje z niską liczbą jodową mają mało wolnych rąk. Są spokojne, stabilne i często stałe w temperaturze pokojowej, jak masło kakaowe czy olej kokosowy. Oleje z wysoką liczbą jodową mają ich dużo. Są płynne, lekkie i bogate w cenne dla skóry kwasy tłuszczowe, ale też znacznie bardziej wrażliwe na tlen.
Jak czytać wyniki
Każdy olej ma swój typowy zakres liczby jodowej, od prawie zera do ok. 200. Wartości w tabeli są orientacyjne, bo zależą od odmiany rośliny, klimatu i sposobu tłoczenia.
| Olej lub masło | Liczba jodowa (ok.) | Charakter | Odporność na jełczenie |
|---|---|---|---|
| Skwalan | bliska 0 | płynny, lekki | bardzo wysoka |
| Olej kokosowy | 7-12 | stały, topi się na skórze | bardzo wysoka |
| Masło kakaowe | 32-40 | twarde | wysoka |
| Masło shea | 50-70 | miękkie, kremowe | wysoka |
| Olej makadamia | 70-80 | płynny, bogaty | dobra |
| Olej jojoba | 80-86 | płynny wosk | bardzo wysoka |
| Olej ze słodkich migdałów | 90-105 | płynny | dobra |
| Olej arganowy | 90-110 | płynny | średnia |
| Olej z pestek winogron | 125-145 | płynny, bardzo lekki | niska |
| Olej z wiesiołka | 145-165 | płynny, lekki | bardzo niska |
| Olej konopny | 145-170 | płynny, lekki | bardzo niska |
| Olej z dzikiej róży | 165-190 | płynny, szybko się wchłania | bardzo niska |
Jest jeden ważny wyjątek. Olej jojoba ma liczbę jodową średnią, a mimo to jest wyjątkowo odporny na jełczenie. Nie jest bowiem typowym olejem, lecz płynnym woskiem o innej budowie. Liczba jodowa to więc ważna wskazówka, ale nie jedyna.
O czym świadczy
Wartość dla skóry. Oleje z wysoką liczbą jodową są bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe, na przykład kwas linolowy. Skóra używa ich do odbudowy swojej naturalnej bariery ochronnej. Dlatego oleje z dzikiej róży, wiesiołka czy konopny są tak cenione w pielęgnacji skóry suchej i dojrzałej.
Odczucie na skórze. Oleje z wysoką liczbą jodową są zwykle lekkie i szybko się wchłaniają. Oleje i masła z niską liczbą jodową są cięższe, dłużej zostają na powierzchni i tworzą warstwę ochronną. Dobry krem bezwodny łączy jedne i drugie, żeby był jednocześnie odżywczy i przyjemny w użyciu.
Odporność na jełczenie. To druga strona medalu. Im więcej wolnych rąk, tym łatwiej tlen może się do nich przyczepić. Olej z wysoką liczbą jodową psuje się szybciej i potrzebuje lepszej ochrony: przeciwutleniaczy, chłodu, ciemnego i szczelnego opakowania. Dotyczy to zarówno surowca w magazynie, jak i gotowego kremu.
Liczba nadtlenkowa - licznik świeżości
Czym jest
Gdy olej zaczyna reagować z tlenem, najpierw powstają w nim tak zwane nadtlenki. To pierwsze, najwcześniejsze produkty psucia się tłuszczu. Liczba nadtlenkowa mówi po prostu, ile tych nadtlenków jest w kilogramie oleju.
Można ją porównać do licznika kilometrów w samochodzie: pokazuje, jak daleko olej zaszedł już na drodze od świeżości do zjełczenia. Mierzy się ją w laboratorium, a wynik podaje w jednostkach zapisywanych jako meq O₂/kg. Nie trzeba rozumieć tej jednostki, wystarczy pamiętać, że mniej znaczy lepiej.
Jak czytać wyniki
Poniższe wartości są orientacyjne i dotyczą olejów kosmetycznych. Dla każdego oleju producent surowca podaje własną normę, a oleje bardzo delikatne powinny mieć wyniki z dolnej części skali.
| Wynik | Co oznacza |
|---|---|
| bliski zera, do ok. 5 | olej bardzo świeży, dobrze przechowywany |
| ok. 5-10 | olej dobry, typowy dla surowców wysokiej jakości |
| ok. 10-20 | utlenianie wyraźnie postępuje, olej traci wartość |
| powyżej ok. 20 | olej zjełczały, nie nadaje się do kosmetyków |
Najcenniejsze jest to, że liczba nadtlenkowa rośnie, zanim zepsucie da się wyczuć nosem. Świeżo utleniający się olej zwykle jeszcze nie pachnie nieprzyjemnie. Ten wskaźnik działa więc jak system wczesnego ostrzegania.
Czego nie pokazuje
Niska liczba nadtlenkowa nie zawsze oznacza świeży olej. Nadtlenki nie są trwałe: z czasem rozpadają się na kolejne związki, te, które dają typowy zapach zjełczałego tłuszczu. Olej bardzo stary może więc mieć znowu niski wynik, bo nadtlenki zdążyły się już rozpaść.
Dlatego rzetelny producent nie opiera się na jednej liczbie. Liczbę nadtlenkową bada się razem z innymi wskaźnikami, na przykład liczbą anizydynową, która pokazuje dalszy etap psucia, i liczbą kwasową. Dopiero razem dają pełny obraz.
Liczba nadtlenkowa ma też drugie ograniczenie: mówi, co już się stało, ale nie przewiduje, jak szybko olej będzie się psuł dalej. Do tego służą testy stabilności, w których obserwuje się produkt przez dłuższy czas.
Dwie liczby razem
Te dwie liczby często się myli, a mówią o czymś zupełnie innym. Pomaga porównanie z drewnem w kominku. Liczba jodowa to informacja, czy drewno jest suche i łatwo się zapala, czy wilgotne i tli się niechętnie. Liczba nadtlenkowa to informacja, ile drewna już się spaliło.
| Liczba jodowa | Liczba nadtlenkowa | |
|---|---|---|
| Co mówi | jak podatny na utlenianie jest olej | jak bardzo olej już się utlenił |
| Czego dotyczy | rodzaju oleju | stanu konkretnej partii |
| Czy zmienia się w czasie | prawie nie, lekko spada przy psuciu | tak, rośnie w miarę psucia |
| Dobry wynik | zależy od oleju, nie ma lepszego i gorszego | im niższy, tym lepiej |
Obie liczby warto czytać razem. Olej z wysoką liczbą jodową i niską nadtlenkową to olej delikatny, ale świeży i dobrze chroniony. Tak powinny wyglądać wartościowe oleje w dobrym kremie.
Dlaczego to takie ważne w kremach bezwodnych
Krem bezwodny składa się niemal wyłącznie z olejów, maseł, wosków i skwalanu. Nie ma w nim wody, więc nie ma też warunków do rozwoju bakterii i pleśni. Dzięki temu nie potrzebuje klasycznych konserwantów.
Jest jednak druga strona medalu: skoro woda nie jest problemem, głównym zagrożeniem dla takiego kremu staje się właśnie utlenianie olejów. Świeżość tłuszczów decyduje o tym, jak długo krem zachowa działanie, zapach i bezpieczeństwo. Chronią go przede wszystkim przeciwutleniacze.
Utleniony olej szkodzi na dwa sposoby. Po pierwsze traci to, co w nim najcenniejsze, na przykład naturalne witaminy. Po drugie produkty utleniania mogą podrażniać skórę i nasilać stany zapalne. Dla skóry dojrzałej, zwykle cieńszej i bardziej wrażliwej, ma to szczególne znaczenie.
Dla kogo są te liczby: konsument czy producent
Obie liczby są przede wszystkim narzędziem producenta, ale korzyść z nich odnosi przede wszystkim konsument. Producent korzysta z nich na każdym etapie:
- przy zakupie surowców sprawdza w świadectwie jakości każdej partii, czy olej ma liczbę jodową typową dla swojego gatunku i odpowiednio niską liczbę nadtlenkową; wynik spoza normy może oznaczać olej rozcieńczony tańszym surowcem albo już częściowo utleniony,
- układa recepturę tak, żeby połączyć lekkie, wartościowe oleje o wysokiej liczbie jodowej ze stabilnymi olejami i masłami o niskiej,
- dobiera ilość przeciwutleniaczy: im więcej delikatnych olejów w składzie, tym mocniejszej ochrony potrzebuje krem,
- ustala warunki przechowywania surowców i dodaje wrażliwe oleje w jak najniższej temperaturze,
- w badaniach stabilności sprawdza, jak krem zmienia się w czasie, i na tej podstawie ustala termin przydatności.
Konsument nie zmierzy żadnej z tych liczb, bo wymaga to laboratorium. Nie znajdzie ich też na etykiecie, bo przepisy nie wymagają ich podawania. Obie mają jednak dla niego znaczenie, choć każda inne.
Liczba nadtlenkowa działa pośrednio: to, że producent ją bada, jest jedną z gwarancji, że do słoiczka trafiają świeże oleje. Warto też wiedzieć, że można o nią zapytać. Producent, który kontroluje jakość surowców, powinien umieć powiedzieć, czy i jak sprawdza świeżość olejów. Rzeczowa odpowiedź na takie pytanie dobrze świadczy o marce.
Liczba jodowa jest konsumentowi bliższa, bo to cecha stała dla danego oleju i można ją sprawdzić w tabeli. Wystarczy spojrzeć na skład kremu, żeby wiedzieć, czy zawiera delikatne oleje, które wymagają troskliwego przechowywania.
Co może zrobić sam użytkownik kremu
- Przeczytaj skład. Jeśli wysoko na liście są oleje z dzikiej róży, wiesiołka, konopny czy z pestek winogron, masz krem bogaty w cenne, ale delikatne składniki.
- Przechowuj krem w chłodnym, ciemnym miejscu, z dala od grzejnika, słońca i nagrzanej łazienki.
- Zawsze szczelnie zakręcaj słoiczek, bo każdy kontakt z powietrzem przyspiesza utlenianie. Nabieraj krem czystą szpatułką.
- Sprawdzaj symbol otwartego słoiczka z liczbą miesięcy (na przykład 6M) i zużyj krem w tym czasie, a krem bogaty w delikatne oleje najlepiej nieco wcześniej.
- Zwracaj uwagę na zmiany: gorzki lub „farbowy” zapach, zmiana koloru czy podrażnienia po nałożeniu to sygnały, że oleje są już zjełczałe. Takiego kremu nie używaj.
Pamiętaj, że nos wyczuwa dopiero zaawansowane zepsucie. Brak nieprzyjemnego zapachu nie gwarantuje świeżości, dlatego tak ważne jest właściwe przechowywanie od pierwszego dnia.
Liczba jodowa mówi, jak delikatny jest olej. Liczba nadtlenkowa mówi, czy mimo tej delikatności pozostał świeży. Wysoka liczba jodowa nie jest wadą: najcenniejsze oleje po prostu wymagają więcej troski, zarówno od producenta, jak i od użytkownika.
You will not find them on a cream's label, yet two numbers say a great deal about the oils inside it. The iodine value describes an oil's character: how delicate it is and how easily it can oxidise. The peroxide value describes its condition: how far the oil has already started to spoil. The first is like the oil's identity card, the second like its latest test results.
Where rancidity comes from
Every vegetable oil slowly reacts with oxygen in the air. It is an entirely natural process, the same one that makes old oil in a kitchen bottle start to smell bitter. We call it rancidity, or oxidation.
Three things speed rancidity up: heat, light and access to air. It is slowed down by cool storage, darkness, airtight packaging and antioxidants, protective substances such as vitamin E or rosemary extract.
Not all oils spoil equally fast. How prone a given oil is to spoiling is shown by its iodine value. How far the process has already gone is shown by its peroxide value.
Iodine value - the oil's character
What it is
Fats are built from long chains. At certain points along these chains there are so-called double bonds. You can picture them as "free hands" with which a fat can grab other substances, including oxygen from the air.
The iodine value tells you how many such free hands an oil has. The more there are, the higher the iodine value. The name comes from the laboratory method: the free hands are counted using iodine, by checking how much iodine the oil can "absorb".
Oils with a low iodine value have few free hands. They are calm, stable and often solid at room temperature, like cocoa butter or coconut oil. Oils with a high iodine value have many. They are liquid, light and rich in fatty acids valuable for the skin, but also much more sensitive to oxygen.
How to read the results
Every oil has its typical iodine value range, from almost zero to about 200. The values in the table are approximate, because they depend on the plant variety, the climate and the pressing method.
| Oil or butter | Iodine value (approx.) | Character | Resistance to rancidity |
|---|---|---|---|
| Squalane | close to 0 | liquid, light | very high |
| Coconut oil | 7-12 | solid, melts on the skin | very high |
| Cocoa butter | 32-40 | hard | high |
| Shea butter | 50-70 | soft, creamy | high |
| Macadamia oil | 70-80 | liquid, rich | good |
| Jojoba oil | 80-86 | liquid wax | very high |
| Sweet almond oil | 90-105 | liquid | good |
| Argan oil | 90-110 | liquid | medium |
| Grape seed oil | 125-145 | liquid, very light | low |
| Evening primrose oil | 145-165 | liquid, light | very low |
| Hemp seed oil | 145-170 | liquid, light | very low |
| Rosehip oil | 165-190 | liquid, absorbs quickly | very low |
There is one important exception. Jojoba oil has a medium iodine value, yet it is exceptionally resistant to rancidity. That is because it is not a typical oil but a liquid wax with a different structure. The iodine value is therefore an important clue, but not the only one.
What it indicates
Value for the skin. Oils with a high iodine value are rich in unsaturated fatty acids, for example linoleic acid. The skin uses them to rebuild its natural protective barrier. That is why rosehip, evening primrose and hemp seed oils are so valued in the care of dry and mature skin.
Feel on the skin. Oils with a high iodine value are usually light and absorb quickly. Oils and butters with a low iodine value are heavier, stay on the surface longer and form a protective layer. A good waterless cream combines both, so that it is nourishing and pleasant to use at the same time.
Resistance to rancidity. This is the other side of the coin. The more free hands, the more easily oxygen can attach to them. An oil with a high iodine value spoils faster and needs better protection: antioxidants, cool storage, dark and airtight packaging. This applies both to the raw material in storage and to the finished cream.
Peroxide value - the freshness meter
What it is
When an oil starts to react with oxygen, so-called peroxides form first. They are the first, earliest products of a fat spoiling. The peroxide value simply tells you how many of these peroxides there are in a kilogram of oil.
You can compare it to a car's odometer: it shows how far the oil has already travelled on the road from freshness to rancidity. It is measured in a laboratory and reported in units written as meq O₂/kg. You do not need to understand the unit; just remember that less is better.
How to read the results
The values below are approximate and refer to cosmetic oils. For each oil the raw material supplier gives its own standard, and very delicate oils should have results from the lower end of the scale.
| Result | What it means |
|---|---|
| close to zero, up to about 5 | very fresh oil, well stored |
| about 5-10 | good oil, typical of high-quality raw materials |
| about 10-20 | oxidation is clearly progressing, the oil is losing value |
| above about 20 | rancid oil, unsuitable for cosmetics |
Its greatest value is that the peroxide value rises before spoilage can be smelled. An oil that has only just started to oxidise usually does not yet smell unpleasant. This indicator therefore works as an early warning system.
What it does not show
A low peroxide value does not always mean fresh oil. Peroxides are not stable: over time they break down into further compounds, the ones that give the typical smell of rancid fat. A very old oil can therefore show a low result again, because its peroxides have already broken down.
That is why a reliable producer does not rely on a single number. The peroxide value is tested together with other indicators, for example the anisidine value, which shows the later stage of spoilage, and the acid value. Only together do they give the full picture.
The peroxide value has a second limitation: it tells you what has already happened, but it does not predict how quickly the oil will keep spoiling. That is what stability tests are for, in which the product is observed over a longer period.
The two numbers together
These two numbers are often confused, yet they describe something entirely different. A comparison with firewood helps. The iodine value tells you whether the wood is dry and catches fire easily, or damp and smoulders reluctantly. The peroxide value tells you how much of the wood has already burned.
| Iodine value | Peroxide value | |
|---|---|---|
| What it tells | how prone the oil is to oxidation | how far the oil has already oxidised |
| What it concerns | the type of oil | the condition of a specific batch |
| Does it change over time | hardly, falls slightly as the oil spoils | yes, rises as the oil spoils |
| Good result | depends on the oil, none is better or worse | the lower, the better |
The two numbers are worth reading together. An oil with a high iodine value and a low peroxide value is delicate, but fresh and well protected. That is how the valuable oils in a good cream should look.
Why this matters so much in waterless creams
A waterless cream consists almost entirely of oils, butters, waxes and squalane. It contains no water, so there are no conditions for bacteria and mould to grow. As a result it does not need conventional preservatives.
There is, however, another side to this: since water is not the problem, the main threat to such a cream becomes the oxidation of its oils. The freshness of the fats decides how long the cream keeps its performance, scent and safety. It is protected above all by antioxidants.
Oxidised oil does harm in two ways. First, it loses what is most valuable in it, for example natural vitamins. Second, oxidation products can irritate the skin and aggravate inflammation. For mature skin, which is usually thinner and more sensitive, this matters especially.
Who are these numbers for: the consumer or the producer
Both numbers are first and foremost the producer's tools, but it is the consumer who benefits most. The producer uses them at every stage:
- when buying raw materials, checks the certificate of analysis of each batch to confirm that the oil has the iodine value typical of its kind and a suitably low peroxide value; a result outside the standard may mean oil diluted with a cheaper raw material or oil that is already partly oxidised,
- builds the formula so as to combine light, valuable oils with a high iodine value with stable oils and butters with a low one,
- chooses the amount of antioxidants: the more delicate oils in the formula, the stronger the protection the cream needs,
- sets the storage conditions for raw materials and adds sensitive oils at the lowest possible temperature,
- checks in stability tests how the cream changes over time, and sets its shelf life on that basis.
The consumer cannot measure either number, as that requires a laboratory. Nor will they find them on the label, because regulations do not require them to be stated. Both still matter to the consumer, though each in a different way.
The peroxide value works indirectly: the fact that the producer tests it is one of the guarantees that fresh oils go into the jar. It is also worth knowing that you can ask about it. A producer who controls the quality of raw materials should be able to say whether and how they check the freshness of their oils. A substantive answer to such a question speaks well of the brand.
The iodine value is closer to the consumer, because it is a fixed property of a given oil and can be looked up in a table. A glance at a cream's ingredient list is enough to know whether it contains delicate oils that need careful storage.
What the cream's user can do
- Read the ingredient list. If rosehip, evening primrose, hemp seed or grape seed oils are high on the list, you have a cream rich in valuable but delicate ingredients.
- Store the cream in a cool, dark place, away from radiators, sunlight and a warm bathroom.
- Always close the jar tightly, as every contact with air speeds up oxidation. Scoop the cream with a clean spatula.
- Check the open-jar symbol with the number of months (for example 6M) and use the cream within that time; a cream rich in delicate oils is best used up a little earlier.
- Watch for changes: a bitter or "paint-like" smell, a change of colour or irritation after application are signs that the oils have turned rancid. Do not use such a cream.
Remember that the nose only detects advanced spoilage. The absence of an unpleasant smell does not guarantee freshness, which is why proper storage from the very first day is so important.
The iodine value tells you how delicate an oil is. The peroxide value tells you whether, despite that delicacy, it has stayed fresh. A high iodine value is not a flaw: the most valuable oils simply need more care, both from the producer and from the user.